1. Kaucja

W celu zabezpieczenia wierzytelności banku dłużnik lub osoba trzecia może przenieść określoną kwotę w złotych lub w innej walucie wymienialnej na własność banku - art. 102 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe. Kaucja w postaci środków pieniężnych w gotówce lub bonów oszczędnościowych na okaziciela jest jednak rzadko stosowana przez banki. Do ustanowienia zabezpieczenia w formie kaucji gotówkowej dochodzi przez zawarcie pisemnej umowy oraz założenie w banku przedmiotu kaucji. W umowie powinna być określona wartość środków pieniężnych, a w wypadku bonów ich wartość, numery, serie. Kaucja gotówkowa może być dokonana w PLN lub w walutach wymiennych. Są one przechowywane na rachunku bankowym nieoprocentowanym. Przy składaniu bonów banki wymagają złożenia upoważnienia przez kredytobiorcę, które w wypadku niespłacenia kredytu w terminie pozwolą bankowi na przedstawienie bonów do wykupu na ogólnych zasadach i potrącenie wierzytelności z tytułu kredytu i wymaganych odsetek

Bank jest zobowiązany do zwrotu tej kwoty po uzyskaniu spłaty zadłużenia wraz z należnymi odsetkami i prowizją. Bank nie ma obowiązku zwrotu części kwoty przyjętej na własność, równej niespłaconej sumie zadłużenia wobec banku, odsetek i prowizji oraz innych kosztów poniesionych przez bank w związku z odzyskaniem wierzytelności.

Bank może wypłacić dłużnikowi lub osobie trzeciej wynagrodzenie za okres korzystania z przejętej kwoty.

W przypadku opóźnienia w spłacie kredytu bądź odsetek bank przeznaczy całą kwotę kaucji na spłatę powstałego zadłużenia z tytułu udzielonego kredytu i dokona w następnym dniu roboczym przeksięgowania z rachunku kaucji na rachunek kredytowy.

W przypadku wypowiedzenia umowy kredytowej pokrycie zadłużenia z tytułu kredytu kwotą kaucji może nastąpić dopiero po bezskutecznym upływie okresu wypowiedzenia.

O przejęciu kaucji bank powiadamia kaucjodawcę na piśmie.

2. Blokada środków na rachunku bankowym

Zarówno blokada środków w PLN, jak i w walutach wymiennych może być dokonana na rachunku w banku, który udziela kredytu, jak również w innym, w którym kredytobiorca ma swoje rachunki. Jest ona dokonywana głównie na rachunkach bankowych związanych z prowadzoną przez kredytobiorcę działalnością gospodarczą, a także na rachunku lokat terminowych oraz oszczędnościowych. Blokada dokonywana jest w banku, w którym kredytobiorca posiada rachunek bankowy. Bank, potwierdzając zlecenie nieodwołalnej blokady, przyjmuje na siebie obowiązek jej utrzymania. Celem zabezpieczenia udzielonego kredytu kredytobiorca składa w banku upoważnienie do zablokowania na jego koncie bankowym prowadzonym w tymże banku określonej kwoty (art. 93 ustawy - Prawo bankowe). Bank dokonuje blokady wyłącznie na podstawie pisemnego zlecenia posiadacza rachunku lub ustanowionego w sprawie pełnomocnika. Blokada środków obowiązuje do czasu całkowitej spłaty całości kredytu wraz z odsetkami i innymi należnościami. W czasie obowiązywania blokady kredytobiorca nie może podejmować ani dysponować w jakikolwiek inny sposób zablokowaną kwotą bez zgody banku; blokada nie może zostać odwołana w tym czasie, jak również nie można dokonać cesji wierzytelności wynikającej z rachunku bankowego na osobę trzecią - chyba że bank wyrazi na to zgodę.

W razie opóźnienia w spłacie kredytu bank (który jednocześnie prowadzi rachunek bankowy kredytobiorcy) ma prawo podjąć z rachunku kredytobiorcy kwoty w wysokości istniejącego zadłużenia z tytułu umowy kredytowej - na podstawie upoważnienia udzielonego przez kredytobiorcę (i jednocześnie właściciela rachunku) przy podpisywaniu umowy kredytowej.

W oświadczeniu o ustanowienie blokady należy podać wysokość zablokowanej kwoty oraz umieścić zastrzeżenie, że blokada będzie obowiązywać do czasu całkowitej spłaty kredytu wraz z odsetkami i innymi należnościami banku.

3. Przewłaszczenie na zabezpieczenie

Przewłaszczenie na zabezpieczenie polega na przeniesieniu na rzecz banku, w drodze umowy, prawa własności rzeczy ruchomych i papierów wartościowych stanowiących własność dłużnika.

Przedmiotem przewłaszczenia mogą być rzeczy oznaczone co do tożsamości, rzeczy oznaczone co do gatunku, zbiór rzeczy, papiery wartościowe.

Jeżeli przedmiotem przewłaszczenia są rzeczy oznaczone co do tożsamości, dłużnik zatrzymuje je w swoim posiadaniu w charakterze biorącego w użyczenie aż do czasu całkowitej spłaty całości zadłużenia wobec banku, a w razie dojścia do opóźnienia w spłacie zadłużenia, do czasu otrzymania pisma z banku z żądaniem wydania przedmiotu przewłaszczenia.

Jeżeli przedmiotem przewłaszczenia są rzeczy oznaczone co do gatunku lub zbiór rzeczy, dłużnik zatrzymuje je w swoim posiadaniu w charakterze przechowawcy.

Na mocy umowy przewłaszczenia dłużnik jest zobowiązany do wyodrębnienia i oznaczenia rzeczy jako przewłaszczonych na rzecz banku i utrzymywać to oznaczenie przez cały czas trwania umowy przewłaszczenia.

W treści umowy przewłaszczenia zawarty jest warunek, że w razie terminowej spłaty kredytu w całości przeniesienie własności straci moc prawną (warunek rozwiązujący).

W umowie przeniesienia własności rzeczy ruchomej na zabezpieczenie należy dokładnie opisać rzeczy będące jej przedmiotem (tj. rodzaj, ilość, jakość) oraz podać ich wartość. W treści umowy bank zobowiązuje się do korzystania z prawa własności rzeczy, nie wykraczając poza granice uzasadnione zabezpieczeniem kredytu, a po spłacie kredytu w całości - do przeniesienia z powrotem na przewłaszczającego własności tych rzeczy. Przy zawieraniu umowy banki wymagają przeniesienia praw z odpowiednich polis ubezpieczeniowych.

Przewłaszczający ma obowiązek używać przewłaszczoną rzecz zgodnie z jej przeznaczeniem i właściwościami, ponosić koszty utrzymania i ubezpieczenia rzeczy; nie może zbyć rzeczy, obciążyć ani oddać jej osobie trzeciej do używania.

Bank może wyrazić zgodę na zastępowanie przez przewłaszczającego przewłaszczonych rzeczy taką samą ilością rzeczy o tej samej wartości, tej samej jakości i gatunku.

W takim przypadku przewłaszczający ma prawo zbywania rzeczy wchodzących w skład przedmiotu przewłaszczenia; może je użyć do przetworzenia lub produkcji, pod warunkiem równoczesnego zastąpienia rzeczy zbytych lub przetworzonych rzeczami tego samego rodzaju, ilości i jakości.

Przewłaszczenie pozostaje jednak w mocy bez względu na zmiany, jakim uległ przedmiot przewłaszczenia w toku przetworzenia lub produkcji.

Na przewłaszczającym ciąży dodatkowy obowiązek ubezpieczenia (na wypadek uszkodzenia, zniszczenia, utraty) przewłaszczonego mienia i dokonania cesji praw z umowy na bank oraz prowadzenia ewidencji rzeczy przewłaszczonych i ich zmian, jak również niezwłocznego przedkładania bankowi aktualnego wykazu rzeczy stanowiących nowy przedmiot przewłaszczenia. O dokonanej cesji bank powiadamia zakład ubezpieczeniowy, który potwierdza na piśmie przyjęcie do wiadomości i stosowania cesji.

Przewłaszczenie rzeczy należącej do majątku wspólnego małżonków

Zawarcie umowy majątkowej przez małżonków jest istotne dla ich wierzycieli, którzy nie chcą dopuścić do zmniejszenia ich masy majątkowej. Zasadą jest, że małżonkowie mogą powoływać się na wyłączenie lub ograniczenie ich wspólności majątkowej tylko wtedy, gdy zawarcie umowy i jej treść były znane wierzycielowi. Jeśli te okoliczności nie były jednak znane wierzycielowi, to może on zaspokoić swoje roszczenia z przedmiotów majątkowych należących do małżonków, czyli tak jakby umowy nie zawarto. Ciężar udowodnienia, że wierzyciel wiedział o zawarciu umowy majątkowej i jej treści, spoczywa na małżonkach.

Każdy małżonek odpowiada za swoje zobowiązania własnym majątkiem osobistym. Ponadto wierzyciel małżonka może zaspokoić się także z majątku wspólnego małżonków.

Za zobowiązania zaciągnięte przez oboje małżonków odpowiadają oni zarówno majątkiem wspólnym, jak i swoim majątkiem osobistym, jeśli wierzytelność powstała w trakcie trwania małżeńskiej wspólności majątkowej, dotyczy wspólnego majątku oraz zobowiązanie zostało zaciągnięte za zgodą małżonka. Jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, to wierzyciel może żądać zaspokojenia także z ich majątku wspólnego. Wierzyciel musi jednak udowodnić istnienie zgody współmałżonka dokumentem urzędowym lub prywatnym.

Zgodnie z art. 31 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku wspólnego należą m.in. rzeczy nabyte w czasie trwania majątkowej wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Zasadą jest, że każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, chyba że przepisy Kodeksu wprowadzają odmienne rozwiązania. W szczególności małżonek samodzielnie zarządza przedmiotami majątkowymi służącymi do wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności gospodarczej. Małżonek może przewłaszczyć na bank rzecz należącą do majątku wspólnego bez zgody współmałżonka. Jedynie w przypadku, gdy dojdzie do zbycia przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego wskutek przewłaszczenia na zabezpieczenie rzeczy ruchomych i nieruchomych, taka umowa przewłaszczenia będzie z mocy prawa nieważna. Zgodnie bowiem z art. 37 zgoda współmałżonka jest potrzebna do dokonania m.in. czynności prawnej prowadzącej do zbycia lub obciążenia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, czynności prawnej prowadzącej do zbycia lub obciążenia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal, czynności prawnej prowadzącej do zbycia lub obciążenia przedsiębiorstwa. Ważność umowy, która została zawarta przez jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego, zależy od potwierdzenia umowy przez współmałżonka. Bank może wyznaczyć małżonkowi, którego zgoda jest wymagana, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy. Po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu umowa przewłaszczenia bez wymaganej przepisani zgody współmałżonka traci moc. Staje się ona czynnością prawną dokonaną z osobą nieuprawnioną do rozporządzania prawem.

Małżonek może jednak sprzeciwić się zamiarowi przewłaszczenia rzeczy wchodzącej w skład majątku wspólnego na bank przez współmałżonka. Jeżeli sprzeciw małżonka dotrze do banku przed podpisaniem umowy przewłaszczenia i bank może się z nim zapoznać, to podpisana następnie umowa przewłaszczenia będzie nieskuteczna.

Uwzględniając powyższe, bank powinien podpisać umowę przewłaszczenia z obojgiem małżonków ewentualnie do umowy przewłaszczenia powinien dołączyć pisemną zgodę współmałżonka na jej zawarcie.

Należy jednak podkreślić, iż w przypadku gdy małżonek zaciąga kredyt i środki uzyskane z kredytu przeznacza na zaspokojenie zwykłych potrzeb rodziny, a zabezpieczenie spłaty kredytu stanowi przewłaszczenie na bank rzeczy wchodzącej w skład majątku wspólnego małżonków, współmałżonek nie może sprzeciwić się zawarciu umowy przewłaszczenia przedmiotowej rzeczy. Podobnie małżonek nie może sprzeciwić się przewłaszczeniu rzeczy na bank w sytuacji, gdy będzie ono dotyczyło prowadzonej przez współmałżonka działalności gospodarczej.

Jeżeli przedmiotem przewłaszczenia są papiery wartościowe, do przeniesienia własności niezbędne jest:

1) w przypadku papierów imiennych (niewystępujących w publicznym obrocie papierami wartościowymi) - wydanie papierów bankowi i przelew na bank praw z tych papierów,

2) w przypadku papierów na okaziciela (niewystępujących w publicznym obrocie papierami wartościowymi) - wydanie papierów bankowi,

3) w przypadku papierów występujących w publicznym obrocie papierami wartościowymi - zawarcie umowy przeniesienia własności.

W razie zaprzestania spłat rat kredytu bank wzywa przewłaszczającego do oddania mu rzeczy będących przedmiotem przewłaszczenia.

Zaletą przewłaszczenia jest możliwość sprzedania rzeczy bezpośrednio przez bank bez zachowania drogi egzekucyjnej.

Zgodnie z art. 101 ust. 2 prawa upadłościowego i naprawczego, umowa przeniesienia własności rzeczy na zabezpieczenie jest skuteczna wobec masy upadłości, jeśli została zawarta w formie pisemnej z datą pewną.

Zgodnie z treścią art. 7 ust. 2 ustawy z 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi oraz § 101 rozporządzenia z 28 grudnia 2005 r. w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych oraz banków powierniczych dopuszczalne jest przewłaszczenie maklerskich papierów wartościowych celem zabezpieczenia spłaty. Podejmowanie przez firmę inwestycyjną czynności związanych z ustanowieniem na maklerskich instrumentach finansowych zabezpieczenia wierzytelności w innej formie i w inny sposób niż wskazane w przepisach oddziałów 2 i 3 rozporządzenia z 28 grudnia 2005 r. w sprawie trybu i warunków postępowania firm inwestycyjnych oraz banków powierniczych jest dopuszczalne, jeżeli nie narusza to przepisów prawa, a forma tego zabezpieczenia oraz sposób wykonywania przez firmę inwestycyjną tych czynności zostały szczegółowo określone w regulaminie świadczenia usług maklerskich. Umowa zobowiązująca do przeniesienia zdematerializowanych papierów wartościowych przenosi te papiery z chwilą dokonania odpowiedniego zapisu na rachunku papierów wartościowych. Jest to przeniesienie powiernicze. W przypadku gdy ustalenie prawa do pożytków ze zdematerializowanych papierów wartościowych nastąpiło w dniu, w którym w depozycie papierów wartościowych powinno zostać przeprowadzone rozliczenie transakcji lub później, a papiery te są nadal zapisane na rachunku zbywcy, pożytki przypadają nabywcy w chwili dokonania zapisu na jego rachunku papierów wartościowych.

Zabezpieczeniem finansowym zabezpieczamy takie wierzytelności, w których świadczenie polega na dostarczeniu instrumentów finansowych (wierzytelności finansowe), w tym wierzytelności przyszłych, zależnych od terminu lub warunku albo okresowych. W ten sposób możemy zabezpieczać spłatę np. gwarancji, kredytu, pożyczki pod warunkiem spełnienia wymogów określonych ustawą. Zabezpieczenie finansowe może być ustanowione w formie m.in. przeniesienia - także z zastrzeżeniem odkupu - prawa do środków pieniężnych lub instrumentów finansowych. Do ustanowienia zabezpieczenia finansowego dochodzi w drodze umowy w formie pisemnej pomiędzy przyjmującym zabezpieczenie i ustanawiającym zabezpieczenia. Treść umowy o ustanowienie zabezpieczenia finansowego oraz klauzule dodatkowe określa ustawa o niektórych zabezpieczeniach finansowych. Umowa o ustanowienie zabezpieczenia finansowego na niematerialnych instrumentach finansowych, prawa wynikające z tego zabezpieczenia, pierwszeństwo praw, a także zaspokajanie się z takiego zabezpieczenia podlega wyłącznie prawu państwa, w którym jest prowadzony rachunek papierów wartościowych, inny rachunek, na którym zapisywane są instrumenty finansowe niebędące papierami wartościowymi, konto depozytowe lub inna ewidencja papierów wartościowych, w której zabezpieczenie to zostało odnotowane. Prawu temu podlega również nabycie w dobrej wierze niematerialnych instrumentów finansowych. W umowie o ustanowienie zabezpieczenia finansowego należy określić wierzytelności finansowe podlegające zabezpieczeniu, sposób i termin ustanowienia zabezpieczenia, sposób zaspokojenia się uprawnionego podmiotu z ustanowionego zabezpieczenia, zasady oszacowania wartości przedmiotu zabezpieczenia i wzajemnego rozliczenia się stron.

Klauzule dodatkowe w umowie to klauzula kompensacyjna przewidująca w razie wystąpienia podstawy realizacji zabezpieczenia natychmiastowe potrącenie lub kompensatę wierzytelności oraz sposób ich dokonania i rozliczenia stron, zawarta w umowie o ustanowienie zabezpieczenia finansowego, umowie ramowej związanej z tą umową lub w umowie szczegółowej zawartej w wykonaniu umowy ramowej oraz odpowiedni przedmiot zastępczy. Jako zabezpieczenie finansowe można dokonać przeniesienia prawa do środków pieniężnych lub instrumentów finansowych, w tym sprzedaż papierów wartościowych z zastrzeżeniem prawa odkupu tych samych papierów wartościowych w określonym terminie i za określoną w umowie cenę. W tym ostatnim przypadku sprzedający przenosi prawo własności papierów wartościowych na kupującego, a jednocześnie sprzedający zobowiązuje się do zapłacenia ceny odkupu za papiery wartościowe.